डाेटी / सुदुरिश्चिमसहित डाेटीमा आज माघे सङ्क्रान्ति मनाइदै छ । माघे सङ्क्रान्तिलाई मकर सङ्क्रान्ति तथा माघी नामले पनि चिनिने गरिन्छ । संङ्क्रान्तिकाे बिहान ४ बजे सबेरै उठेर धारा, खाेला लगायतका क्षेत्रमा गइ नुवाइधुवाइ गरेर कन्दमुलले धारा पुज्ने प्रचलन छ ।
माघे सङ्क्रान्तिमा विभिन्न नदी तथा त्रिवेणीमा स्नान गरि मन्दिरमा पूजाआजाका साथै तरूल, भक्केराेटी, सखरखण्ड, फर्सी, घिउ, चाकु, तिलको लड्डु तथा मिठा परिकार खाएर मनाइन्छ । बिहान नुहाइसकेपछि पुसे पन्ध्र देखि जम्मा गरेका काठका मुडाकाे आगाे तापेर चिसाे भगाउने प्रचलन परापूर्वकालदेखि रहदै आएकाे स्थानीय बुढापाकाे भनाइ छ । स्थानीय भाषामा माघ १ गतेकाे दिनलाई मुडा पाेल्ने तिहार अथवा माग्यात्यार पनि भनिन्छ ।
याे महिनामा आफ्नो चेलीबेटीहरूलाई उपहार दिने चलन छ । माघी महिना धर्मी महिना भएकाले सङ्क्रान्तिकाे दिन पुजाआजा गर्ने प्रचलन रहेकाे स्थानीय बुद्धिजीवीकाे भनाइ छ ।
सङ्क्रान्तिकाे अबसरमा पुसे पन्ध्रमा जगाएर ल्याएकाे रनपुतला आजकै दिन सेलाउने प्रचलन छ । डाेटी लगायत सुदुरपश्चिमका प्रायः क्षेत्रमा नारीले माइतीघरमा पाेख्न नपाएका वेदना, माघि महिनामा आएर रनपुतला मार्फत सुनाउने र मन हलुँगो पारेर फर्कने पुरानाे प्रचलन रहेकाे पूर्वीचाैकी गाउपालिका २ कि खिना देवी ठकुल्लाले बताइन् । माघ महिनाभरी छाेरीबेटीलाई सेलरोटी, लाउन, बाबर, पुरी पकाएर तिहार दिने प्रचलन रहेकाे उनले बताइन् ।
माघ महिनाकाे पहिलाे दिनदेखि शिशिर ऋतुकाे आगमन भएसँगै सूर्य दक्षिणी गोलार्धबाट उत्तरी गोलार्ध तर्फ प्रवेश गर्ने भएकोले दिन लामो र रात छोटो हुँदै जाने विश्वास गरिन्छ तापनि आजभोलि पुष ७ गतेबाटै दिन लम्बिन र रात छोट्टिन शुरु हुन्छ।
ज्योतिष शास्त्र अनुसार सौर्यमासको हिसाबले माघे सङ्क्रान्तिदेखि सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने हुनाले यसलाई ‘मकर सङ्क्रान्ति’ पनि भनिएको हो
धार्मिक विश्वास के छ ?
माघीको दिन स्नान गरी तिलको आगो ताप्नाले वर्ष भरिको पाप पखालिन्छ भन्ने मान्यता थारू समुदायमा छ । दाङ-देउखुरीमा पर्ने धार्मिकस्थल रिहार थारू समुदायको परम्परागत देवथानको रूपमा रहेको छ, त्यहाँको तातो कुण्डमा स्नान गर्न माघीको दिन भक्तजनहरूको ठूलो घुइँचो लाग्दछ । त्यहाँ भारतबाट समेत ठूलो सङ्ख्यमा तीर्थालुहरू आउँछन् । त्यहाँ स्नान गरेमा मनोकामना पूरा हुने, निःसन्तानले सन्तान पाउने भन्ने धार्मिक विश्वास छ । यसैगरी दाङ-देउखुरीकै गोबरडिहाको जङ्गलवा कुट्टीमा पनि माघे सङ्क्रान्तिमा मानिसहरू रातभरि जाग्रम गरी पूजाआजा गर्छन् । यसलाई बाघनाथ बाबा कुट्टी भनिन्छ । त्यस्तै, दाङ-देउखुरीको कालापानीको कुण्डमा स्नान गरी पूजा गर्नाले लुतोलगायतका रोग निको हुन्छ भन्ने जनविश्वास छ । यो ठाउँ स्थानिय थारू भाषामा खौराबाबाको नामले प्रख्यात छ । खौराबाबालाई शिवजीको अर्को रूप मानिन्छ ।
