बैतडी, वैशाख २० —
कहिले चिसो पानीले गुञ्जिने बैतडीका कुवा–पँधेरा आज सुनसान छन्। तत्कालीन जिल्ला विकास समिति (जिविस)का अनुसार जिल्लामा आठ हजारभन्दा बढी कुवा थिए, तर अब त्यहाँको माटो मात्रै बाँकी छ—पानी छैन। सरकारी धारा योजनासँगै पुराना स्रोतहरू विस्थापित हुँदै गए र अहिले लोप नै भएका छन्।

वर्षैपिच्छे सुकेका मुहानका कारण शिवनाथ गाउँपालिका सुक्खाग्रस्त क्षेत्र घोषणा गरिएको छ। सडक निर्माणले पुराना कुवा मेटिएका छन् भने बाँकी मुहानहरू पनि खडेरी र वन विन्यासको असरले सुक्दै गएका छन्। शिवनाथमा महाली नदीबाट पानी तान्न ४० करोड लागतको योजना प्रस्ताव गरिएको छ, जसका लागि संघ सरकारसँग सहयोग मागिएको छ।

मेलौली नगरपालिका–९ मा ४७० जनाले प्रयोग गर्दै आएको मर्छले खोलाको मुहान सुक्दा धारामा पानी आउन छाडेको छ। देन्वालो कुवा रहेको दशरथचन्द–२, देहिमाण्डौँ आसपासका क्षेत्रमा पनि मुहान सुक्न थालेपछि लिफ्ट खानेपानी योजना अघि बढाइएको छ।

अब जिल्लाभर सानाठूला गरेर सयभन्दा बढी लिफ्ट खानेपानी योजनाहरू निर्माणमा छन्। खोड्पे, पाटन, मेलौली, देहिमाण्डौँ र सदरमुकामलगायतका ठाउँमा उपभोक्ताबाट शुल्क उठाएर मोटरमार्फत साना नदीहरूबाट पानी तान्न थालिएको छ।

यसबर्ष बैतडी र दार्चुलामा ३४९ नयाँ योजना सञ्चालनमा छन् भने ४७ करोड रुपैयाँ खर्च हुँदैछ। तर, संकटको जरामा वन विन्यास पनि जोडिएको छ। खोटे सल्लाको वन ३३ हजार हेक्टरमा फैलिएको छ भने पानी सम्हाल्ने चौडा पात भएका वन जम्मा सात हजार हेक्टरमा मात्र सीमित छन्।

सिगास–१ मा कहिल्यै नसुक्ने ठानिएका जुकेपानी र ढाँणा खोलासमेत अहिले सुकिसकेका छन्। त्यहाँका स्थानीय जयराम विश्वकर्मा भन्छन्, “हाम्रा पुर्खाहरूले पिएको मुहानमा अब एक थोपा पानी छैन।”